Türkiye'de işletilecek yapay zekâ altyapısı için ihtiyaç analizi yaklaşımı

Çalışmanın amacı ve kapsamı

Yapay zekâ uygulamalarına yönelik altyapı kararları çoğu zaman donanım kapasitesi üzerinden tartışılır. Oysa hangi kapasitenin gerektiği; kaç kullanıcının, hangi işler için, hangi yanıt süresi ve kalite beklentisiyle bu altyapıyı kullanacağına bağlıdır. İhtiyaç tanımlanmadan yapılan bir yatırım, ya atıl kalan bir kapasiteye ya da hizmetin ilk büyüme döneminde yetersiz kalan bir altyapıya dönüşebilir.

Bu çalışma, Türkiye'de işletilecek bir yapay zekâ ve veri altyapısı için ihtiyaç analizinin nasıl yapılandırılacağını ortaya koyar. Kapsam; eğitim, araştırma ve KOBİ uygulamalarına hizmet verecek model çalıştırma, uygulama verisinin saklanması, kayıtlar ve yedekleme bileşenlerini içerir. Çalışma bir kapasite önerisi veya maliyet hesabı sunmaz; bu kararların dayanacağı soruları, bilgi kaynaklarını ve değerlendirme başlıklarını tanımlar.

Altyapının Türkiye'de işletilmesi, bu çalışmada bir tasarım koşulu olarak ele alınır. Model çalıştırmanın, uygulama verisinin, kayıtların ve yedeklerin Türkiye'de barındırılması; veri güvenliği, erişim denetimi ve hizmet sürekliliği konusunda sorumlulukların açıkça tanımlanmasını kolaylaştırır. Bu koşul, ihtiyaç analizinin her aşamasında seçenekleri sınırlayan ve değerlendirmeye yön veren bir ölçüt olarak dikkate alınır.

Kullanım senaryolarının tanımlanması

İhtiyaç analizinin temel birimi kullanım senaryosudur. Bir senaryo, belirli bir kullanıcı grubunun belirli bir işi yapay zekâ desteğiyle nasıl yürüteceğini tarif eder: bir öğretmenin ölçme ve değerlendirme yardımcısı kullanması, bir araştırmacının geniş bir belge setini taraması veya bir işletmenin gelen müşteri taleplerini sınıflandırması gibi. Her senaryo için aşağıdaki bilgiler aynı biçimde kayıt altına alınır:

• Kullanıcı grubu ve beklenen kullanıcı sayısı aralığı
• İşin türü: metin üretimi, özetleme, sınıflandırma, arama veya belge analizi
• Kullanım yoğunluğu: günlük istek sayısı, yoğun saatler ve eş zamanlı kullanım
• Kabul edilebilir yanıt süresi ve kalite beklentisi
• İşlenecek verinin niteliği ve gizlilik düzeyi
• Senaryonun hizmet sürekliliği açısından kritiklik derecesi

Senaryolar, ilgili programlardaki ekiplerle birlikte tanımlanır. Dijital eğitim, ücretsiz yazılım hizmetleri ve dijital dönüşüm programlarında geliştirilen uygulamalar altyapının ilk kullanıcılarıdır; bu nedenle talep bilgisi doğrudan bu programların tasarımından beslenir. Senaryo kayıtları önceliklendirmede de kullanılır: Kullanıcı sayısı yüksek, veri gizliliği gereksinimi belirgin ve hizmet sürekliliği açısından kritik senaryolar, pilot kapsamına alınacak ilk senaryolar arasında değerlendirilir.

Değerlendirme başlıkları

Senaryolar tanımlandıktan sonra ihtiyaç, birbirini etkileyen beş başlık altında değerlendirilir. Bu başlıkların ayrı ayrı değil, birlikte ele alınması gerekir. Örneğin daha büyük bir modelin seçilmesi yanıt kalitesini artırabilir; ancak donanım, enerji ve gecikme üzerinde doğrudan etki yaratır.

• Model uygunluğu: Senaryoların gerektirdiği Türkçe ve çok dilli destek, bağlam uzunluğu ve görev başarımı; yerel çalıştırmaya uygun modellerin lisans koşulları
• Hesaplama kapasitesi: Eş zamanlı talep, model boyutu ve yanıt süresi hedeflerine göre gereken işlemci, bellek ve depolama
• Veri yönetimi: Uygulama verisinin, kayıtların ve yedeklerin Türkiye'de tutulması; erişim yetkileri, saklama süreleri ve silme kuralları
• Hizmet sürekliliği: İzleme, güncelleme, arıza durumunda yedekten dönüş ve bakım sorumluluğu
• İşletim maliyeti: Donanım yenileme, enerji, barındırma, lisans, bakım ve uzman ekip giderlerinin işlem başına maliyetle ilişkilendirilmesi

Bu başlıklar arasında karar aşamasında en kolay gözden kaçabilecek olanı işletim maliyetidir. Kurulum maliyeti tek seferlik ve görünürdür; enerji, barındırma, bakım, güncelleme ve uzman ekip giderleri ise her dönem tekrarlanır ve altyapının ömrü boyunca toplam maliyetin belirleyici bölümünü oluşturabilir. Bu nedenle değerlendirme, kurulum ve işletim maliyetlerini hizmet ömrü boyunca birlikte ele alır.

Bilgi kaynakları ve yöntem

İhtiyaç analizi üç tür bilgiye dayanır. Birincisi, program ekiplerinden ve kullanıcı kurumlardan alınan senaryo bilgisidir. İkincisi, aday modellerin tanımlı görevlerde sınanmasıyla elde edilen teknik ölçümlerdir. Üçüncüsü ise donanım, barındırma ve işletim giderlerine ilişkin mali bilgilerdir. Bu üç bilgi türü, her senaryo için talep, kapasite ve maliyetin aynı tabloda görülmesini sağlayacak biçimde birleştirilir.

Talep tahmini, belirsizliği yansıtacak şekilde tek bir değer yerine alt ve üst sınırlarla ifade edilir. Kapasite ihtiyacı bu aralığın farklı noktaları için ayrı ayrı hesaplanır. Böylece karar vericiler, düşük talepte atıl kalacak kapasiteyi ve yüksek talepte ortaya çıkacak darboğazı birlikte görebilir. Teknik ölçümlerde her model aynı görev setiyle ve aynı koşullarda sınanır; sonuçlar, sınamanın hangi donanımda ve hangi ayarlarla yapıldığı bilgisiyle birlikte kaydedilir.

Teknik ve mali bilgilerin yanında insan kaynağı ihtiyacı da ayrıca değerlendirilir. Altyapının kurulması, izlenmesi, güncellenmesi ve kullanıcılara destek verilmesi için gereken uzmanlık alanları ve iş yükü tanımlanır. Uzman ekibin sürekliliği sağlanamadığında, teknik açıdan yeterli bir altyapı da hizmet kalitesini koruyamaz.

Pilot değerlendirme ve karar ölçütleri

İhtiyaç analizi, tam ölçekli yatırımdan önce sınırlı bir pilotla doğrulanır. Pilot, seçilmiş senaryoların gerçek kullanıcılarla ve tanımlı bir süre boyunca işletilmesini içerir. Pilotta izlenecek göstergeler, karar aşamasında kullanılacak ölçütlerle aynı olmalıdır:

• Tanımlı senaryolarda yanıt kalitesi ve gecikme
• Kaynak kullanımı ve işlem başına işletim maliyeti
• Hizmet erişilebilirliği ve yedekten dönüş başarısı
• Kullanıcıların hizmeti günlük işlerinde sürdürme durumu

Pilotun süresi, senaryoların kullanım döngüsünü yansıtacak uzunlukta belirlenir. Eğitim uygulamalarında ders dönemlerinin başı ve sonu, işletme uygulamalarında ise ay sonu gibi yoğun dönemler kapasitenin sınandığı anlardır; pilotun bu dönemlerden en az birini kapsaması ölçümlerin gerçekçi olmasını sağlar.

Pilot bulguları, kapasite artışının varsayımlara değil ölçülen talebe göre yapılmasına imkân verir. Kapasite kararları yalnızca teknik bulgularla değil, işletim kaynaklarının sürdürülebilirliğiyle birlikte değerlendirilir.

Çalışmanın programlarla ilişkisi

Bu yaklaşım, Türkiye Merkezli Yapay Zekâ ve Veri Altyapısı Programının talep ve teknik tasarım iş paketi için bir çalışma çerçevesi sunar. Dijital eğitim, ücretsiz yazılım hizmetleri ve dijital dönüşüm programlarında uygulama geliştiren ekipler, senaryo tanımına katkı veren başlıca taraflardır. Araştırmacıların, teknik uzmanların ve altyapı kapasitesi sunabilecek kurumların bu çalışmaya katılımı Dijital Dönüşüm ve Yapay Zekâ Başkanlığı koordinasyonunda değerlendirilir.

Yaklaşımın temel sınırlılığı, talep tahminlerinin başlangıçta büyük ölçüde senaryo sahiplerinin beklentilerine dayanmasıdır. Bu nedenle ihtiyaç analizi tek seferlik bir çalışma olarak değil, pilot ve ilk hizmet dönemi bulgularıyla güncellenen bir değerlendirme olarak ele alınır.