Avrupa pazarında sınırda karbon düzenlemesi: işletmeler için hazırlık değerlendirme çerçevesi

Çalışmanın amacı ve kapsamı

Avrupa Birliği'nin Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması (SKDM), belirli karbon yoğun ürünlerin Avrupa pazarına girişinde, bu ürünlerin üretimi sırasında ortaya çıkan emisyonlara bir fiyat uygulanmasını öngörür. Mali yükümlülük Avrupa'daki ithalatçıya ait olsa da yükümlülüğün hesaplanmasında kullanılan emisyon verisi büyük ölçüde üretici işletmeden gelir. Bu nedenle mekanizma, Avrupa pazarına ürün tedarik eden işletmeler için veri, doğrulama ve maliyet yönetimi konularında yeni sorumluluklar doğurur.

Bu çalışmanın amacı, mekanizmanın temel işleyişini Avrupa Komisyonu belgeleri üzerinden özetlemek ve işletmelerin hazırlık düzeyini değerlendirebilecekleri bir çerçeve ortaya koymaktır. Kapsam, mekanizmaya tabi ürün gruplarında doğrudan ihracat yapan üreticilerin yanı sıra bu üreticilere girdi sağlayan işletmeleri de içerir. Çalışma hukuki görüş veya işletmeye özgü maliyet hesabı sunmaz; hazırlık sürecinde yanıtlanması gereken soruları ve değerlendirme boyutlarını tanımlar.

Mekanizmanın temel işleyişi

Avrupa Komisyonu'nun soru-cevap belgesine göre mekanizma, Ekim 2023-Aralık 2025 arasındaki geçiş döneminde yalnızca raporlama yükümlülüğüyle uygulanmış, 1 Ocak 2026'dan itibaren mali yükümlülük içeren kesin döneme geçmiştir. Kesin dönemde mekanizma çimento, demir ve çelik, alüminyum, gübre, elektrik ve hidrojen sektörlerindeki belirli ürünlerin ithalatına uygulanır. Hidrojen ve elektrik dışındaki ürünlerde yıllık 50 tonluk tek kütle eşiğinin altında kalan ithalatçılar yetkilendirme yükümlülüğünün dışında tutulmuştur. Yükümlülüğün temel unsurları şöyle özetlenebilir:

• Beyan ve teslim: Yetkili beyan sahipleri, 2026 yılı ithalatına ilişkin ilk yıllık beyanı ve buna karşılık gelen sertifikaların teslimini 30 Eylül 2027'ye kadar yapar.
• Sertifika satışı: Sertifikaların ortak merkezi platform üzerinden satışı 1 Şubat 2027'de başlar; 2027'den itibaren her çeyrekte, yıl başından beri ithal edilen ürünlerdeki gömülü emisyonların en az yüzde 50'sine karşılık gelen sertifikanın bulundurulması gerekir.
• Fiyat: 2026 için sertifika fiyatı Avrupa emisyon ticaret sistemindeki ihale fiyatlarının çeyreklik ortalaması olarak hesaplanır; Komisyon ilk çeyrek fiyatını ton başına 75,36 avro, ikinci çeyrek fiyatını 75,28 avro olarak açıklamıştır. 2027'den itibaren fiyat haftalık ortalama üzerinden belirlenir.
• Mahsup: Ürünlerin üretimi sırasında karbon fiyatı ödendiği kanıtlanırsa ödenen tutar yükümlülükten düşülebilir.
• Varsayılan değerler: Doğrulanmış gerçek emisyon verisi bulunmadığında kullanılan varsayılan değerlere 2026'da yüzde 10, 2027'de yüzde 20, 2028'den itibaren yüzde 30 ek pay uygulanır; gübre sektöründe bu oran yüzde 1'dir.

Komisyon belgelerine göre Avrupa'daki üreticilere verilen ücretsiz emisyon tahsislerinin 2026-2034 döneminde kademeli olarak kaldırılması, mekanizma kapsamındaki yükümlülüğün aynı dönemde buna karşılık gelecek şekilde artmasıyla dengelenir. Bu nedenle mekanizmanın ürün maliyetlerine etkisi tek bir yıl üzerinden değil, bu dönemin tamamı dikkate alınarak değerlendirilmelidir.

Eylül 2026 itibarıyla güncel gelişmeler

Avrupa Komisyonu 14 Ağustos 2026'da, Avrupa Birliği dışındaki tesis işletmecilerinin kesin döneme uyumunu desteklemek amacıyla on rehber belge yayımladı. Belgelerden dördü mekanizmanın genel kavramları ve uyum döngüsü, dış tesis işletmecileri için uygulama adımları, gömülü emisyonların hesaplanması ve ücretsiz tahsis düzeltmesi yöntemi gibi genel konuları; altısı ise çimento, hidrojen, gübre, demir ve çelik, alüminyum ve elektrik sektörlerine özgü üretim süreçlerini ve izleme yaklaşımlarını ele alıyor. Komisyon 24 Ağustos 2026'da da doğrulayıcılar ve ulusal akreditasyon kuruluşları için doğrulama ve akreditasyon rehberini yayımladı.

Türkiye tarafında 6 Eylül 2026'da yayımlanan Orta Vadeli Program (2027-2029), Türkiye Emisyon Ticaret Sistemi'nin Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması ile uyumunun güçlendirilerek emisyon yoğun sektörlerin yeşil dönüşümünün ve ihracat rekabetçiliğinin desteklenmesini öngörüyor. Programda İklim Kanunu'nun uygulamasına yönelik ikincil mevzuat çalışmalarının sürdürülmesi ve başta Avrupa Birliği olmak üzere ihracat pazarlarında rekabetçiliğin artırılması amacıyla üretim ve ticarete yönelik sektörel dönüşüm adımlarının hayata geçirilmesi de yer alıyor.

Üretici işletmeler açısından ne değişiyor?

Mekanizmanın yükümlüsü ithalatçı olduğu için üretici işletmeler kendilerini doğrudan etkilenmeyen taraf olarak görebilir. Ancak ithalatçının üstleneceği tutar, üreticinin sağladığı emisyon verisine ve bu verinin doğrulanmış olup olmamasına bağlıdır. Doğrulanmış gerçek veri sunulamadığında ek paylı varsayılan değerlerin kullanılması, ürünün Avrupa pazarındaki toplam maliyetini artırabilir. Bu durum, emisyon verisini güvenilir biçimde sunabilen üreticileri alıcılar açısından daha tercih edilir bir konuma taşıyabilir.

Etki yalnızca doğrudan ihracatçılarla sınırlı değildir. Mekanizma kapsamındaki ürünlerde üretimde kullanılan öncül girdilerin emisyonları da hesaba katıldığından, bu girdileri sağlayan işletmelerden de emisyon bilgisi talep edilebilir. Kapsamdaki ürünleri girdi olarak kullanan işletmeler de tedarikçilerinin emisyon performansını satın alma kararlarında dikkate almaya başlayabilir.

Hazırlık değerlendirme boyutları

Çerçeve, işletmenin hazırlık düzeyini beş boyutta ele alır. Her boyut için yanıtlanması gereken temel soru aşağıda yer almaktadır:

• Kapsam: İşletmenin ürünleri veya müşterilerine sağladığı girdiler mekanizma kapsamındaki ürün gruplarında yer alıyor mu; Avrupa pazarındaki alıcılar hangi bilgileri talep ediyor?
• Ölçüm: Tesis düzeyinde enerji ve yakıt tüketimi, proses emisyonları ve satın alınan girdilerin emisyon bilgisi düzenli olarak kayıt altına alınıyor mu?
• Doğrulama: Emisyon verisi, doğrulayıcı incelemesine uygun belgeler ve iç kontrol düzeniyle destekleniyor mu?
• Maliyet ve azaltım: Ürün başına gömülü emisyon ve olası maliyet etkisi fiyatlama ve yatırım kararlarında dikkate alınıyor mu; enerji verimliliği ve düşük karbonlu enerji seçenekleri değerlendirildi mi?
• Müşteri iletişimi: Alıcılara verinin hangi biçimde, hangi sıklıkla ve kimin sorumluluğunda sunulacağı tanımlandı mı?

Her boyut dört düzeyde değerlendirilir: farkındalık, temel kayıt, sistematik ölçüm ve doğrulanmış yönetim. Değerlendirme sonucu, boyutların düzeylerini birlikte gösteren bir profil olarak sunulur. Örneğin ölçüm boyutunda temel kayıt düzeyinde kalan ancak müşterilerinden yoğun veri talebi alan bir işletmede öncelik, tesis düzeyinde ölçüm düzeninin kurulmasıdır.

Öncelikli adımlar ve programlarla ilişkisi

Değerlendirme profili, işletmeye özgü bir eylem listesinin temelini oluşturur. Hazırlık sürecinde öncelik verilebilecek adımlar şunlardır:

• Mekanizma kapsamındaki ürünlerin ve bu ürünlere ilişkin müşteri taleplerinin listelenmesi
• Emisyon verisi için tesis düzeyinde bir sorumlu belirlenmesi ve ölçüm yönteminin yazılı hale getirilmesi
• Komisyonun 14 Ağustos 2026'da yayımladığı sektörel rehberlerin ilgili üretim süreçleriyle karşılaştırılması
• Girdi tedarikçilerinden emisyon bilgisi talep edilmesi
• Enerji verimliliği ve emisyon azaltım seçeneklerinin maliyet etkisiyle birlikte değerlendirilmesi

Bu çalışma, Araştırma ve Strateji Başkanlığı ile İş Dünyası ve Uluslararası Ticaret Başkanlığının sektör çalışmalarında kullanılmak üzere hazırlanmıştır. Avrupa pazarındaki varlığını sürdürmek veya bu pazara açılmak isteyen işletmeler Uluslararası Pazarlara Açılım ve İş Geliştirme Programıyla, ölçüm ve enerji verimliliği ihtiyacı öne çıkan işletmeler Dijital Dönüşüm ve Verimlilik Programıyla ilişkilendirilir. Sektör düzeyindeki ortak sorular Uygulamalı Araştırma ve Çalıştay Programında iş dünyası, üniversiteler ve kamu kurumlarının katılımıyla ele alınır. Çerçeve, Komisyonun yeni belgeleri ve Türkiye'deki düzenlemeler doğrultusunda dönemsel olarak güncellenir.

Kaynaklar

• Avrupa Komisyonu — Carbon Border Adjustment Mechanism (CBAM) Questions and Answers (son güncelleme 27 Mayıs 2026) — taxation-customs.ec.europa.eu
• Avrupa Komisyonu — CBAM definitive regime — taxation-customs.ec.europa.eu
• Avrupa Komisyonu — Price of CBAM certificates (ilk çeyrek fiyatı 7 Nisan 2026, ikinci çeyrek fiyatı 6 Temmuz 2026) — taxation-customs.ec.europa.eu
• Avrupa Komisyonu — Guidance documents to support CBAM implementation in the definitive period (14 Ağustos 2026) — taxation-customs.ec.europa.eu
• Avrupa Komisyonu — Guidance on CBAM verification and accreditation (24 Ağustos 2026) — taxation-customs.ec.europa.eu
• Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı — Orta Vadeli Program (2027-2029) (6 Eylül 2026) — sbb.gov.tr