Dijital öğrenme araçlarını seçme ve değerlendirme ölçütleri

Çalışmanın gerekçesi ve kapsamı

Öğretici oyunlardan mobil uygulamalara, çevrim içi derslerden yapay zekâ destekli çalışma yardımcılarına kadar dijital öğrenme araçlarının çeşitliliği giderek artmaktadır. Bu çeşitlilik doğru kullanıldığında öğrenmeyi destekleyen önemli bir imkândır; ancak eğitimciler, aileler ve eğitim kurumları için seçim yapmayı da güçleştirir. Araçların tanıtımında öne çıkan özellikler, çoğu zaman öğrenme açısından belirleyici olan niteliklerle örtüşmez.

Bu çalışma, dijital öğrenme araçlarının seçiminde ve değerlendirilmesinde kullanılabilecek bir ölçüt çerçevesi ortaya koyar. Kapsam, ilkokuldan üniversiteye farklı eğitim aşamalarına yönelik içerikleri, uygulamaları ve yapay zekâ destekli araçları içerir. Çerçeve belirli ürünleri değerlendirmez veya sıralamaz; seçim kararında sorulması gereken soruları ve bu soruların hangi sırayla ele alınacağını tanımlar.

Çerçeve üç kullanıcı grubu gözetilerek hazırlanmıştır: öğrencileri için araç seçen eğitimciler, çocuklarının kullandığı araçları değerlendirmek isteyen aileler ve kurum düzeyinde araç edinme kararı veren eğitim kurumları. Ölçütler bu üç grubun da kullanabileceği sadelikte tanımlanmıştır; veri güvenliği ve erişilebilirlik gibi alanlarda uzman desteği gerektiren ayrıntılı incelemeler ise ayrıca belirtilir.

Ölçüt alanları

Çerçeve, bir öğrenme aracını altı alanda ele alır. Alanlar birbirinden bağımsız puanlanıp toplanmak yerine birlikte değerlendirilir; bir alandaki ciddi eksiklik, diğer alanlardaki güçlü yönlerle telafi edilmiş sayılmaz. Örneğin pedagojik açıdan güçlü, ancak çocuk verilerini açık olmayan amaçlarla işleyen bir araç seçim dışında kalır.

• Öğrenme amacına uygunluk
• Yaşa ve gelişim düzeyine uygunluk
• Pedagojik tasarım ve içerik doğruluğu
• Erişilebilirlik ve kullanılabilirlik
• Veri güvenliği ve gizlilik
• Sürdürülebilirlik ve destek

Her alan bir dizi değerlendirme sorusuyla somutlaştırılır. Sorular, evet ya da hayır yanıtından çok gerekçeli bir değerlendirme gerektirecek biçimde yazılmıştır. Değerlendirici her yanıtın dayanağını, örneğin aracın kullanım koşullarını, içerik örneklerini veya pilot gözlemlerini not eder.

Öğrenme, yaş ve içerik ölçütleri

Öğrenme amacına uygunluk, değerlendirmenin başlangıç noktasıdır. Aracın hangi bilgi veya beceriyi kazandırmayı hedeflediği, bu hedefin öğretim programındaki veya ders planındaki karşılığı ve öğrencinin ilerlemesinin nasıl görünür kılındığı sorulmalıdır. Amacı tanımlanamayan bir araç, ne kadar ilgi çekici olursa olsun, öğrenme açısından değerlendirilemez.

Yaşa uygunluk yalnızca içeriğin zorluk düzeyini değil; etkileşim biçimini, ekran süresini, ödül ve bildirim düzenini ve yönlendirme dilini de kapsar. Özellikle ilkokul çağındaki çocuklara yönelik araçlarda, dikkati öğrenme hedefinden uzaklaştıran unsurlar ve reklam içerikleri dikkatle incelenmelidir. Pedagojik tasarım ve içerik doğruluğu alanında ise şu sorular öne çıkar:

• İçerik, alan uzmanı veya eğitimci incelemesinden geçmiş mi?
• Araç, öğrenciye yalnızca doğru ya da yanlış bildirimi mi veriyor, yoksa hatanın nedenini açıklıyor mu?
• Etkinlikler, bilgiyi tekrar etmenin ötesinde uygulama ve düşünme fırsatı sunuyor mu?
• Yapay zekâ destekli yanıtlarda hatalı veya yanıltıcı içeriğe karşı insan denetimi sağlanıyor mu?

Yapay zekâ destekli araçlar bu alanda ek bir dikkat gerektirir. Öğrenciye doğrudan yanıt sunan bir araç, öğrenme sürecini kısaltarak öğrencinin kendi düşünme çabasının yerini alabilir. Bu nedenle aracın öğrenciyi yanıta adım adım yönlendirip yönlendirmediği, ipucu ve açıklama düzeyinin ayarlanıp ayarlanamadığı ve eğitimcinin aracın kullanımını izleyip izleyemediği ayrıca incelenmelidir.

Erişim, veri ve süreklilik ölçütleri

Erişilebilirlik ve kullanılabilirlik alanı, aracın farklı cihazlarda, düşük bağlantı hızında ve farklı öğrenme ihtiyaçları olan öğrenciler tarafından kullanılıp kullanılamadığını ele alır. Görme, işitme veya hareket kısıtlılığı olan kullanıcılar için alternatif erişim yolları sunulup sunulmadığı bu alanın temel sorusudur.

Veri güvenliği ve gizlilik, söz konusu olan öğrencilerin ve özellikle çocukların verileri olduğunda seçim kararının ayrılmaz parçasıdır. Hangi verilerin toplandığı, bu verilerin hangi amaçla kullanıldığı, nerede saklandığı ve kimlerin erişebildiği açık biçimde yanıtlanmalıdır. Veri erişiminin kullanıcı rolüne göre düzenlenmesi, yani öğrencinin, ailenin ve eğitimcinin yalnızca kendi rolünün gerektirdiği bilgiye ulaşması temel bir koşuldur. Ailelere sunulan gelişim raporları da bu alanda değerlendirilir: Raporların anlaşılır olması, öğrenciyi etiketleyen veya başkalarıyla karşılaştıran bir dil yerine gelişimi ve bir sonraki adımı tarif etmesi ve hangi verilere dayandığını açıklaması beklenir.

Sürdürülebilirlik ve destek alanı ise aracın uzun vadede kullanılabilirliğini değerlendirir. İçeriklerin güncellenme düzeni, kullanıcı desteğinin varlığı, ücretsiz erişimin koşulları ve kurumun araçtan ayrılması durumunda verilerin taşınabilirliği bu alanda incelenir. Ücretsiz sunulan araçlarda hizmetin nasıl finanse edildiğinin açık olması da önemlidir; reklama veya veri paylaşımına dayanan modeller, veri güvenliği ve gizlilik alanındaki değerlendirmeyle birlikte ele alınmalıdır.

Seçim ve değerlendirme süreci

Ölçütlerin tutarlı biçimde uygulanabilmesi için seçim sürecinin de tanımlanması gerekir. Çerçeve beş adımlı bir süreç öngörür:

• Öğrenme ihtiyacının ve hedef kullanıcı grubunun tanımlanması
• Aday araçların altı ölçüt alanında ön incelemeden geçirilmesi
• Eğitimci incelemesi ve erişilebilirlik değerlendirmesi
• Sınırlı bir grupla, tanımlı bir süre boyunca pilot kullanım
• Pilot bulgularına ve öğrenci, aile ve eğitimci geri bildirimine göre yaygınlaştırma kararı

Pilot kullanımda izlenecek göstergeler seçimden önce belirlenir. Öğrenme hedeflerine ilerleme, aracın kullanılabilirliği, eğitimci incelemesinde içerik uygunluğu ve erişilebilirlik bulguları bu göstergelerin başında gelir. Göstergelerin önceden tanımlanması, pilot sonucunun izlenimlere değil karşılaştırılabilir bilgiye dayanmasını sağlar. Her adımda alınan kararlar ve gerekçeleri kayıt altına alınır; bu kayıtlar, aynı ihtiyaç için ileride yapılacak değerlendirmelerde başlangıç noktası oluşturur.

Çalışmanın programlarla ilişkisi

Bu ölçüt çerçevesi, Eğitim ve Akademik İşbirlikleri Başkanlığının koordinasyonundaki Dijital Eğitim ve Öğrenme Teknolojileri Programında hem dışarıdan seçilecek araçların değerlendirilmesinde hem de program kapsamında geliştirilen içeriklerin inceleme sürecinde kullanılmak üzere hazırlanmıştır. Yapay zekâ destekli araçlara ilişkin veri ve altyapı ölçütleri, Türkiye Merkezli Yapay Zekâ ve Veri Altyapısı Programıyla birlikte ele alınır. Eğitimcilerin, akademisyenlerin ve eğitim kurumlarının ölçütlerin geliştirilmesine katkısı, programın akademik işbirliği çalışmaları çerçevesinde değerlendirilir. Çerçeve; öğretim programlarındaki değişiklikler, yeni araç türleri ve pilot uygulamalardan elde edilen bulgular doğrultusunda dönemsel olarak gözden geçirilir.